Ochrona konsumenta na rynku finansów konsumenckich. Wyzwania edukacyjne, regulacyjne i technologiczne

Teoretycznymi podstawami konsumpcji i oszczędności, a więc fundamentów interakcji konsumentów z rynkiem finansowym, zajmowało się wielu uczonych. Irving Fisher [1930] przedstawił model wyboru międzyokresowego, w którym konsumpcja zależy nie tylko od dochodu bieżącego, ale także od oczekiwanego. Roy Harrod [1939] analizował dynamikę wzrostu gospodarczego, koncentrując się na zależności między oszczędnościami, inwestycjami a wzrostem dochodu narodowego. Jego model podkreśla znaczenie stopy oszczędności i kapitałochłonności w determinowaniu tempa wzrostu gospodarczego. Wśród teorii mających fundamentalne znaczenie dla tego problemu badawczego wymienić trzeba Keynesowską teorię dochodu absolutnego [1936] zakładającą, że konsumpcja zależy od bieżącego dochodu, oraz sformułowaną przez Franco Modiglianiego i Richarda Brumberga [1954], rozwijaną później we współpracy z Albertem Ando [1957, 1960, 1963, 1964], teorię cyklu życia, w której jednostki planują konsumpcję na całe życie, oszczędzając w okresach wysokiego dochodu i konsumując oszczędności na starość. Milton Friedman [1958] w teorii dochodu permanentnego podkreślił, że konsumpcja jest determinowana przez oczekiwany dochód permanentny, a nie jego chwilowe wahania. Teorie Modiglianiego i Friedmana powstały w drugiej połowie XX w. i się uzupełniały. Łączyło je neoklasyczne podejście i podobieństwo wzorców zachowań konsumenckich, a wg tych teorii rolą instytucji rynku finansowego miało być bieżące stabilizowanie konsumpcji. Zaproponowana pod koniec XX w. przez Hersha Shefrina i Richarda H. Thalera [1988] behawioralna teoria cyklu życia zakwestionowała klasyczne modele konsumpcji, wskazując, że konsumenci nie są racjonalnymi optymalizatorami, lecz ich decyzje finansowe podlegają heurystykom, mentalnemu księgowaniu oraz problemom z samokontrolą. Rewolucyjność tej teorii polegała na wprowadzeniu psychologicznych i poznawczych ograniczeń do analizy oszczędzania i konsumpcji, co podważyło tradycyjne założenia o świadomym i spójnym planowaniu finansowym jednostek. Teoria ta wyjaśnia źródła preferencji i zachowań konsumenckich, wskazuje obszary ewentualnych słabości i niedoborów kompetencyjnych, wyznaczając kierunki działań regulacyjnych w obszarze ochrony konsumentów na rynku finansowym.

Współczesne zmiany społeczne i gospodarcze sprawiają, że interakcje konsumentów z rynkiem finansowym mają charakter ciągły i nie są wyborem jednostki, lecz stają się jej życiową koniecznością. Cyfryzacja gospodarki, rozwój handlu internetowego, popularyzacja płatności elektronicznych oraz rosnący konsumpcjonizm wymuszają stałe korzystanie z produktów i usług finansowych [Gomes, 2021]. W tym kontekście brak dostępu do usług bankowych, takich jak rachunki osobiste, kredyty czy instrumenty płatnicze, staje się jedną z form wykluczenia społecznego. Ogranicza możliwości pełnego uczestnictwa w życiu gospodarczym i społecznym. We współczesnych realiach bycie klientem banku nie jest już oznaką statusu majątkowego, lecz warunkiem pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.

Większość konsumentów korzysta z usług finansowych codziennie – wymusza to m.in. potrzeba wykonywania przelewów, regulowania zobowiązań czy dokonywania płatności kartą. W wielu przypadkach kluczową rolę odgrywa także płynność finansowa, która skłania jednostki do poszukiwania kredytów, lokat czy atrakcyjnych form inwestowania środków. Ponieważ decyzje te podejmowane są często pod presją ekonomiczną oraz w warunkach ograniczonej wiedzy finansowej, konsumenci powinni być objęci systemową ochroną, gdyż pozostają słabszą stroną w relacji z instytucjami finansowymi.