Dylematy sprawiedliwości

Starogrecki termin dike tłumaczony jest zazwyczaj jako „sprawiedliwość”. Taki przekład niewiele jednak mówi o sposobie, w jaki to pojęcie funkcjonowało w archaicznej Grecji. W końcu abstrakcyjne słowa nie tylko opisują rzeczywistość, lecz także pomagają ją porządkować. Ich znaczenie nie jest raz na zawsze dane: zmienia się na przestrzeni czasu; uwewnętrznia się, wpisując w zmienne konfiguracje sensów innych słów-abstraktów. Co więcej, takie terminy jak „sprawiedliwość” często są „pożywką” dla ideologii: usprawiedliwiają lub przysłaniają wszystko to, co arbitralne, co wynika z politycznego zaślepienia, i co przy odwróceniu perspektywy okazuje się – paradoksalnie – niesprawiedliwe.

Monografia Dylematy sprawiedliwości… śledzi te napięcia na gruncie Corpus Theognideum, kolekcji elegii przypisywanych Teognisowi z Megary. Zbiór jest zapisem pieśni, które przez kilka pokoleń przekazywane były ustnie: śpiewane przez mężczyzn z elity podczas symposia, całonocnych uroczystości wspólnego picia. Znajomość tych elegii – podobnie jak i praktyk towarzyszących konsumpcji alkoholu – służyła z jednej strony wzmacnianiu grupowych więzi, z drugiej, społecznej dystynkcji. W czasach, gdy rodziła się grecka polis, piosenki Teognisa opowiadały o bankietowym decorum, wyznaczając granice wspólnoty „sprawiedliwych”. Jednocześnie mówiły o pożądaniu, zazdrości i innych namiętnościach, o konfliktach personalnych i politycznych, ponadto o lękach związanych z przemianami społecznymi i możliwością utraty uprzywilejowanej pozycji. Niniejsza książka pokazuje, że elegie znane nam z Corpus Theognideum współtworzyły tym samym szerszy dyskurs normatywno-moralny Greków. Jego oddziaływanie sięgało zaś daleko poza epokę archaiczną, wpływając na sposób, w jaki kolejne pokolenia – od poetów po autorów pism politycznych i filozofów, w tym Platona – myślały o sprawiedliwości, porządku społecznym i właściwym kształcie wspólnoty.

*

Monografia stanowi znakomite, bardzo wartościowe osiągnięcie w domenie polskich badań nad historią starożytnej poezji greckiej. (…) Autor umiał zorganizować ogromny materiał wokół kluczowych, logicznie i precyzyjnie zarysowanych wątków tematycznych. Dokonał kompetentnego podsumowania stanu naszej wiedzy, ale jego monografia stanowi coś więcej niż rzetelną syntezę. Autor obok przeglądu węzłowych problemów związanych z interpretacją korpusu Teognisa proponuje własne, czasem oryginalne hipotezy i rozwiązania (…) Spojrzenie na ten korpus poetycki z punktu widzenia jednego, kluczowego pojęcia stanowi znakomity pomysł i oznacza innowacyjne potraktowanie materiału źródłowego.
Z recenzji prof. dr hab. Andrzeja Wypustka