Wokół sarmatyzmu. Duchowny w gawędzie szlacheckiej. Obyczajowość-historia-literatura.

Gawęda szlachecka jest specyficznie polskim gatunkiem literackim, powstałym w ramach literatury romantycznej, ukazującym społeczność sarmackiej szlachty. Monografia przedstawia literackie obrazy duchownych wraz z ich postrzeganiem przez polską społeczność sarmacką, z oceną ról, jakie pełnią oni współtworząc kulturę epoki.
Istotną kwestią jest budowanie obrazu duchownych w gawędzie. Sytuacje, spotykane osoby i zadania stawiane przed duchownymi ukazują, czy zawsze potrafią oni kierować się ewangelicznym duchem, czy może ulegają pokusom sarmackiej epoki? Okazuje się, że zasadniczo obie sfery w obrazach współistnieją, a duchowni nie są w poszczególnych gawędach idealizowani. Mają pewne cechy sarmackie, jednak zwykle podporządkowane regule zakonnej i wykorzystane jako umiejętności przydatne we franciszkańskiej wspólnocie. Zaś głównym wymiarem radykalizmu duchownych w traktowaniu biblijnych zaleceń jest pokora.
Obok jednoznacznie pozytywnych bohaterów pojawiają się również tacy, których obraz daleki jest od ideału. To wyjątkowe przypadki. Wyróżnia się wśród nich tylko bohater gawędy Kaczkowskiego, którego obraz tworzony jest raczej według kategorii powieści gotyckiej niż szlacheckiej gawędy.
Romantyczna gawęda szlachecka, jako szczególny gatunek literacki, odsłania specyfikę polskiej kultury sarmackiej, w której religijność i poczucie wspólnoty budzą kontrowersje. Kapłaństwo jako czynnik integrujący społeczność sarmacką i duchowny jako postać należąca do tej społeczności, a zarazem pełniąca w niej funkcje mentora i przewodnika, wraz ze wszystkimi komplikacjami jego roli w środowisku, stanowi pewne uzupełnienie dotychczasowego stanu badań nad obrazem i rolą duchownego w epoce baroku, nad kulturą sarmacką i samą prozatorską gawędą szlachecką.